1- موقعيت جغرافيايي، حدود و وضعيت طبيعي

1-1- موقعيت

استـان آذربـايـجان غـربي بـا وسعتي معادل 37612 كيلومتر مربع، در حدود 28/2 درصد از مساحت كل كشور را در بر مي­گيرد.‌ اين استان از نظر موقعيت رياضي بين 35 درجه و 58 دقيقه تا 39 درجه و 46 دقيقه عرض شمالي و 44 درجه و 3 دقيقه تا 47 درجه و 23 دقيقه طول شرقي قرار گرفته است.

استان آذربايجان  غربي در منتهي اليه شمال غربي كشور واقع شده و با استانهاي آذربايجان شرقي و زنجان از شرق و كردستان از جنوب همجوار مي‌باشد.‌ اين استان تنها استان كشور مي‌باشد كه با سه كشور مرز مشترك دارد. طول‌ اين مرزها به حدود 891 كيلومتر مي‌رسد. بطوريكه‌ اين استان از طرف شمال نزديك به 157 كيلومتر مرز آبي رودخانه ارس با جمهوري خود مختار نخجوان، از طرف شمال و مغرب نزديك به 514 كيلومتر مرز خاكي با كشور تركيه و از طرف مغرب نزديك به 223 كيلومتر مرز خاكي با كشور عراق دارد.

از نظر تقسيمات اداري استان آذربايجان غربي داراي 14 شهرستان، 36 شهر، 36 بخش و 109 دهستان بوده و مركز آن شهر اروميه مي‌باشد شهرستانهاي تابع آن عبارتند از :اروميه، اشنويه، بوكان، پيرانشهر، تكاب، چالدران، خوي، سردشت، سلماس، شاهيندژ، ماكو، مهاباد، مياندوآب  و نقده.

2-1- ساختار زمين و اشكال ناهمواريها

سرزمين آذربايجان در دوره ترشياري (دوران سوم زمين شناسي) تحت تاثير فشارهاي وارده بر قفقاز و آسياي صغير قرار گرفته و‌ اين امر سبب پيدايش شكافها و گسله‌ها در آن گرديده است. بطور كلي منطقه آذربايجان (بويژه شمال آن) يكي از مراكز بزرگ هيجانات دروني زمين و لرزشهاي شديد است. آتشفشانها و زلزله‌هاي سخت وضع برجستگي‌ها را چندين بار دگرگون ساخته است. تشنجات شديد  زمين در حوالي اروميه چنان نظم طبقات را بهم ريخته كه طبقات رسوبات جديد را از محل اوليه پرتاب و با ارتفاع قابل ملاحظه‌اي بر روي رسوبات عهد اول مستقر ساخته است. وجود آب‌هاي گرم معدني در آذربايجان غربي همه مويد آن است كه‌ اين منطقه در گذشته از كانونهاي فعال آتشفشاني بوده و اكنون دوره خاموشي خود را مي‌گذراند.

ناهمواريهاي عمده در استان آذربايجان غربي در قسمت غربي آن يعني در نواحي مرزي ‌ايران و تركيه و‌ايران و عراق واقع گرديده است. اين ارتفاعات كه در واقع امتداد كوههاي ارمنستان مي‌باشند، از شمال به جنوب كشيده شده  و در نهايت به سلسله جبال شمالي زاگروس منتهي مي‌گردند. ارتفاعات عمده‌ اين ناحيه را كوههاي مرزي ماكو، قطور، خوي در شمال كه عموماً علائم مرزي بر روي آنها قرار دارد و كوههاي غرب اروميه، پيرانشهر و سردشت در جنوب تشكيل مي‌دهند. اين كوهها در بيشتر‌ايام سال پوشيده از برف بوده و تقسيم كننده آبهاي مرزي مي‌باشند. آبهاي قسمت شرقي به درياچه اروميه و آبهاي قسمت غربي به درياچه وان در تركيه مي‌ريزد.‌ اين كوهها كه كمتر منظره يك سلسله كوه ممتد را دارا مي‌باشند از آرارات خط الراس مرز‌ايران و تركيه شروع شده و در امتداد خود مرز‌ايران و تركيه را در غرب تشكيل مي‌دهند تا به كردستان در ناحيه زاگرس شمالي مي‌رسند. لازم به ذكر است مرتفع ترين نقطه استان قله اورین به ارتفاع 3622 متر  و كم ارتفاع ترين نقطه آن در كنار رودخانه ارس 710 متر ارتفاع دارد.

3-1- خصوصيات آب وهوايي

بطور كلي منطقه آذربايجان از نظر شرايط جوي داراي زمستانهايي سرد و تابستانهاي معتدلي مي‌باشد و تحت تاثير اقليم نيمه مديترانه‌اي است. درجه حرارت بطور متوسط بين 38 تا 30- درجه سانتيگراد متغير بوده و ميزان بارندگي ساليانه آن بين 400-300 ميليمتر در نوسان مي‌باشد. از آنجايي كه استان آذربايجان غربي در عرض جغرافيايي بالنسبه بالايي واقع شده است، ميزان تبخير نسبت به ساير نقاط كشور كمتر مي‌باشد. رژيم بارندگي در استان غالباً پائيزه و زمستانه مي‌باشد.

وجود درياچه اروميه سبب‌ايجاد شرايط ويژه‌اي در‌ اين استان گرديده است. دماي مناطق مجاور و نيز جزاير موجود در آن نوسان كمتري داشته و از تعداد روزهاي يخبندان به تناسب نزديكي به درياچه كاسته مي‌شود. از جنبه‌هاي ديگر تاثير‌ اين درياچه بر اقليم منطقه را مي‌توان افزايش رطوبت نسبي در اطراف آن و همچنين وزش نسيم دريا و خشكي در حواشي درياچه و تا عمق معيني از استان دانست.

الف) بارندگي

بطور كلي ميزان بارندگي سالانه استان از غرب به شرق كاهش مي‌يابد و در سواحل درياچه اروميه به حداقل خود مي‌رسد. روند فوق در مناطق جنوبي استان نيز مشاهده مي‌شود، با‌ اين تفاوت كه از ناحيه بوكان هر قدر به طرف شرق پيش برويم بر ميزان بارندگي سالانه افزوده مي‌شود و‌ اين امر ناشي از تاثير ارتفاعات زاگرس بر تخليه رطوبتي سيستم‌ها در‌ اين بخش از استان مي‌باشد.

بررسي‌ها نشان داده است كه رژيم بارندگي در استان از الگوي رژيم بارندگي مديترانه‌اي تبعيت مي‌كند. بطور كلي نيمي‌‌از بارندگي‌هاي استان در فاصله ماههاي اسفند تا ارديبهشت و ₃/1  آن در دو ماه فروردين و ارديبهشت نازل مي‌گردد. بدين ترتيب در غالب نقاط استان بارندگيها در درجه اول بهاره و سپس بترتيب زمستانه و پائيزه مي‌باشد. لازم به ذكر است ميانگين سالانه بارندگي ‌ايستگاههاي سينوپتيك استان در سـال1384 بـدين گـونـه است: اروميـه 2/239، بـوكان 1/385، پيـرانشهر 9/595، تكاب 5/265، چالدران 1/474، خوي 280، سردشت 8/826، سلماس 6/173، قره ضياء الدين 306، ماكو 4/421،  مهاباد 1/374، مياندوآب 6/286، نقده 8/304 ميلي‌متر.

ب ) درجه حرارات

تغييرات دماي هوا در استان عمدتاً از ارتفاع و عرض جغرافيايي و در مرحله بعد از وجود درياچه اروميه تاثير مي‌گيرد و رژيم دماي آن علاوه بر عوامل ذكر شده به توده‌هاي هوايي كه استان را تحت تاثير خود قرار مي‌دهند نيز بستگي دارد.

بررسي بر روي داده‌هاي آماري، نشان مي‌دهد كه سردترين نواحي استان در محدوده شمال غربي آن است كه مقدار متوسط روزانه دما در‌ اين منطقه به كمتر از 5 درجه سانتيگراد مي‌رسد و گرمترين ناحيه استان را جنوب درياچه اروميه تشكيل مي‌دهد كه متوسط روزانه دما در‌ اين بخش از استان به بيش از 5/12 درجه سانتيگراد بالغ مي‌گردد.

ميانگين  سالانه دماي  روزانه در ‌ايستگاه اروميه در سال 1384 بطور متوسط 8/11 درجه سانتي‌گراد، بوكان 1/13 پيرانشهر 5/13، تكاب 3/10، چالدران 3/8، خوي 9/12، سردشت 3/14، سلماس 5/11، قره ضياءالدين 05/13، ماكو9/10، مهاباد 7/13، مياندوآب 8/12  و نقده 6/12 درجه سانتي گراد بوده است.

4-1- منابع آب و شبكه هيدروگرافي

حجم ريزشهاي جوي استان با احتساب 385 ميليمتر ميانگين بارندگي دراز مدت در استان حدود 8/14 ميليارد متر مكعب در سال برآورده شده است كه با احتساب آب‌هاي ورودي از حوزه‌هاي مجاور به ميزان 95/1 ميليارد متر مكعب پتانسيل آبي استان بالغ بر 8/16 ميليارد متر مكعب بر اساس آمار دراز مدت مي‌باشد.

بخشي از نزولات در قسمتهاي كوهستاني و شيب دار نازل مي‌گردند كه با توجه به زمان بارندگي (در زمستان و اوايل بهار ) اين نزولات در مناطق مرتفع و سردسير بيشتر بصورت برف بوده و منشا آب رودخانه‌هاي دائمي‌و فصلي و نيز منبع اصلي تغذيه سفره‌هاي زير زميني به حساب مي‌آيد و بخشي ديگر نزولات جوي دشتها را تشكيل مي‌دهد.حوضه‌هاي آبريز استان شامل حوضه درياچه اروميه، ارس و ذاب كوچك مي‌باشد.

الف) حوضه درياچه اروميه: درياچه اروميه گودالي مستطيلي است كه در مغرب فلات آذربايجان از شمال به جنوب كشيده شده و با ابعاد وسيعي آبهاي حوضه‌اي به مساحت 35000 كيلومتر مربع از فلات آذربايجان را جذب نموده و موجبات تقسيم طبيعي آذربايجان به دو قسمت شرقي و غربي را فراهم ساخته است. رودخانه‌هايي كه در استان آذربايجان غربي به درياچه اروميه مي‌ريزند عبارتند از: زرينه رود(جغتوچاي)، سيمينه رود (تاتائو)، مهاباد رود، گدار چاي، باراندوز چاي، شهر چاي، نازلوچاي، روضه چاي و زولا چاي.

ب) حوضه رودخانه ارس: رود مرزي ارس از ديم قشلاق تا محل پيوستن آق چاي به ارس حدود 135 كيلومتر ميان آذربايجان غربي و جمهوري خود مختار نخجوان جاريست. به طور كلي رود ارس از كوههاي هزار بركه تركيه سرچشمه گرفته و سپس با رود مهم ديگري بنام كورا (در جمهوري آذربايجان) پيوسته و بالاخره به درياي خزر مي‌ريزد. طول‌ اين رود در حدود 1072 كيلومتر مي‌باشد. اهم رودخانه‌هايي كه از حوضه آذربايجان غربي وارد ارس مي‌شوند عبارتند از: 1- زنگبار، 2- آق چاي، 3- قطور چاي ، 4- الند چاي

ج) حوضه رودخانه زاب كوچك: رود كلوي (زاب) از گردنه ميدان (2140 متر ارتفاع) در جنوب استان سرچشمه گرفته و از شرق به غرب جاري است سپس راه را به سمت جنوب كج كرده و در  دره‌اي عريض و مستقيم از منطقه پيرانشهر بسوي سردشت ادامه مي‌يابد.‌ اين رودخانه از آن طرف سردشت (ابتداي جلگه) هنگام خروج از‌ايران بطرف مغرب جريان پيدا مي‌كند و بالاخره به دجله مي‌ريزد. بطور كلي رود زاب كوچك داراي رژيم آب دائمي‌است و در سرتاسر سال خشك نمي‌شود.

جدول(1-1)  مشخصات رودخانه‌هاي مهم استان

ماخذ: WWW.agrw.fr